انسانها همیشه به دنبال درک مسیر زندگی و تغییرات خود بودهاند. ویلیام شکسپیر، نمایشنامهنویس مشهور، بر این باور بود که زندگی انسان هفت مرحله دارد، اما تحقیقات علمی تازهای که در مجله Nature منتشر شده، نشان میدهد که مغز ما در طول زندگی پنج مسیر یا «عصر عصبی» را تجربه میکند و سنهای تقریبی آنها ۹، ۳۲، ۶۶ و ۸۳ سال است، زمانی که مغز ما وارد فاز جدیدی از اتصالات عصبی میشود.
این مقاله به شما کمک میکند تا این مسیرهای مغزی را بهتر درک کنید و بفهمید چگونه میتوان در سالمندی با مراقبت از ذهن، کیفیت زندگی را حفظ کرد.
مطالعه جامع بر مسیرهای مغزی
این مطالعه، جامعترین تحلیل تا امروز محسوب میشود و بیش از ۴۰۰۰ نفر از سن نوزادی تا ۹۰ سالگی در آن شرکت داشتند. یافتهها نشان داد که افرادی که به سن سالمندی میرسند، پنج مرحله متفاوت را تجربه میکنند که هر مرحله با مجموعه خاصی از اتصالات عصبی مشخص میشود.
پروفسور دانکن آستل، پژوهشگر نوروانفورماتیک در دانشگاه کمبریج و نویسنده ارشد مقاله، میگوید:
«درک اینکه مسیر ساختاری مغز یک پیشرفت پیوسته نیست، بلکه شامل چند نقطه عطف بزرگ است، به ما کمک میکند تا لحظاتی که مغز در معرض اختلال قرار دارد را شناسایی کنیم.»
۱. کودکی و نوجوانی: پایه گذاری و رشد سریع
در کودکی، مغز در حال تثبیت و حذف رقابتی سیناپسها و افزایش سریع حجم ماده خاکستری و سفید است. این مرحله اساس تمام تواناییهای ذهنی آینده را شکل میدهد.
نوجوانی اما با شتاب و کارآمدی اتصالات عصبی همراه است و تا حدود سن ۳۲ سالگی ادامه دارد. این یعنی ساختار مغز در دهه سوم زندگی هنوز در حال تغییر و رشد است، اگرچه دیگر مانند دوران نوجوانی رفتار نمیکنیم.
گذار پرریسک: کودکی به نوجوانی
این گذار با تغییرات زیر همراه است:
- افزایش ظرفیت شناختی و یادگیری
- خطر بیشتر اختلالات روانی
- تغییرات در رشد اجتماعی و رفتاری
الکسا موسلی، رهبر تیم تحقیق، تأکید میکند که:
«اینکه فاز نوجوانی تا حدود ۳۲ سال ادامه دارد، به این معنی نیست که افراد در اواخر بیست سالگی رفتار نوجوانانه دارند؛ بلکه الگوی تغییرات مغزی همچنان ادامه دارد.»
۲. دوران میانسالی: ثبات و بلوغ عصبی
بزرگترین تغییرات مغزی بین ۳۲ تا ۶۶ سالگی رخ میدهد. در این دوره، ثبات اتصالات عصبی بیشتر میشود و تغییرات جهتدار ساختار مغز کمتر است.
در زنان، این تغییرات ممکن است با تجربه بارداری و زایمان مرتبط باشد. تحقیقات نشان داده است که مغز زنان پس از زایمان تغییر میکند و این میتواند در شکلگیری فاز میانسالی نقش داشته باشد.
۳. سن ۶۶ سالگی: شروع کاهش توانایی عصبی
در ۶۶ سالگی، سازماندهی شبکههای مغزی تغییر جهت مشخصی ندارد، اما کاهش یکپارچگی ماده سفید و کاهش اتصالات عصبی باعث میشود این سن بهعنوان نقطه عطفی در مسیر کاهش تواناییهای مغزی شناخته شود.
این کاهشها هنوز به سطحی نرسیدهاند که عملکرد ذهنی شدیداً مختل شود، اما آگاهی از این مرحله کمک میکند تا سالمندان اقدامات پیشگیرانه برای حفظ حافظه و تمرکز انجام دهند.
۴. سن ۸۳ سالگی: اوج علائم کاهش مغزی
با رسیدن به ۸۳ سال، نشانههای کاهش تواناییهای عصبی بیشتر و واضحتر میشوند. حافظه، سرعت پردازش اطلاعات و برخی مهارتهای شناختی ممکن است کاهش یابد.
پروفسور آستل میگوید:
«نگاهی به گذشته نشان میدهد که زندگی ما شامل مراحل مختلف بوده است و مغز نیز این دورهها را تجربه میکند.»
اهمیت شناخت مسیرهای عصبی در سالمندی
درک این مراحل برای سالمندان بسیار ارزشمند است زیرا:
- شناخت نقاط ضعف مغز: آگاهی از سنین حساس به کاهش تواناییها، فرصت پیشگیری فراهم میکند.
- برنامهریزی فعالیتهای ذهنی: تمرینات حافظه، حل مسئله و یادگیری مهارت جدید در زمان مناسب میتواند اثرگذار باشد.
- پیشگیری از اختلالات عصبی: ورزش ذهنی و جسمانی منظم، تغذیه سالم و تعاملات اجتماعی میتواند تأثیر کاهش اتصالات عصبی را کاهش دهد.
راهکارهای تقویت مغز در سالمندی
۱. ورزش منظم
- ورزشهای هوازی و تمرینات مقاومتی باعث افزایش جریان خون به مغز میشوند.
- افزایش تولید پروتئینهای مغزی و تقویت اتصالات عصبی.
۲. تغذیه سالم
- مصرف میوهها، سبزیجات، ماهی و مغزها به تقویت مغز کمک میکند.
- ویتامینها و مواد معدنی مانند ویتامین D، B12 و اومگا-۳ برای سالمندان ضروری است.
۳. تمرین ذهنی
- حل جدول، یادگیری زبان جدید، موسیقی یا هنر.
- فعالیتهای ذهنی باعث حفظ و افزایش انعطافپذیری عصبی میشوند.
۴. تعامل اجتماعی
- ارتباط با خانواده و دوستان، شرکت در گروههای اجتماعی یا کلاسهای سالمندان.
- کاهش تنهایی و استرس، تقویت حافظه و تمرکز.
۵. خواب کافی و منظم
- خواب با کیفیت بالا باعث تثبیت حافظه و ترمیم سلول های عصبی میشود.
- سالمندان نیاز به ۷ تا ۹ ساعت خواب شبانه دارند.
مطالعه جدید نشان میدهد که مغز انسان در طول زندگی پنج مسیر عصبی اصلی را طی میکند. این مسیرها با سنین ۹، ۳۲، ۶۶ و ۸۳ سالگی مشخص میشوند و هر مرحله با ویژگیهای خاص اتصالات عصبی و توانایی ذهنی همراه است.
برای سالمندان:
- آگاهی از این مراحل کمک میکند تا برنامهریزی دقیق برای حفظ حافظه و تمرکز انجام دهند.
- ورزش، تغذیه سالم، تمرین ذهنی، تعامل اجتماعی و خواب کافی ابزارهای اصلی تقویت مغز هستند.
با رعایت این موارد، حتی در سالمندی میتوان مغزی فعال، حافظهای قدرتمند و زندگیای با کیفیت داشت.